Làng nghề bánh gai Tứ Trụ thuộc xã Thọ Diên, huyện Thọ Xuân, cách Khu di tích lịch sử Lam Kinh khoảng 1,5 km. Có lịch sử hơn 600 năm, nghề làm bánh gai được cho là xuất hiện từ thời Hậu Lê, từng là sản vật dùng để tiến vua nên còn được gọi là “bánh tiến Vua”. Bánh được làm từ những nguyên liệu truyền thống như lá gai, gạo nếp cái hoa vàng, đậu xanh, dừa, thịt lợn và mật mía, với quy trình chế biến công phu, tạo nên hương vị thơm ngon đặc trưng. Hiện nay, Làng nghề bánh gai Tứ Trụ đã được công nhận là làng nghề truyền thống (năm 2015), thương hiệu “Bánh gai Tứ Trụ xã Thọ Diên” được bảo hộ, sản phẩm nhiều lần được tôn vinh, trong đó có Top 10 sản phẩm hàng hóa tiêu biểu tỉnh Thanh Hóa và sản phẩm OCOP 3 sao. Không chỉ là đặc sản nổi tiếng của xứ Thanh, làng nghề còn là điểm đến hấp dẫn, góp phần bảo tồn giá trị văn hóa truyền thống và phát triển du lịch trải nghiệm tại vùng đất cố đô Thọ Xuân.

Làng nghề bánh gai Tứ Trụ hay bánh gai làng Mía nằm bên hữu ngạn sông Chu hiền hòa, cách thị trấn Thọ Xuân khoảng 9 km, cách khu Di tích lịch sử Lam Kinh khoảng 1,5 km. Gọi là bánh gai Tứ Trụ hay bánh gai Làng Mía vì bánh được làm ra từ đôi bàn tay của người dân làng Mía, xã Tứ Trụ thuộc tổng Diên Hào, phủ Thọ Xuân, nay thuộc xã Thọ Diên, huyện Thọ Xuân, tỉnh Thanh Hóa.

Theo người dân Làng Mía, nghề làm bánh nơi đây có nguồn gốc từ thời Hậu Lê, thế kỷ 15. Thời đó, bánh được làm trong mỗi dịp hội làng, là sản vật được dùng để tiến vua Lê và trong các dịp giỗ, Tết, đình đám quan trọng của quốc gia. Vì vậy bánh gai Tứ Trụ còn có tên gọi khác là bánh tiến Vua. Ngày nay, bánh gai Tứ Trụ đã trở thành món quà quê phổ biến, níu chân nhiều du khách khi có dịp ghé thăm xứ Thanh. Đó cũng là tâm tình, mỗi khi ai đó muốn “nhờ” nó gửi gắm chút tình cảm quê hương ấm áp và thân thuộc đến những người xa xứ.

Quy trình làm bánh gai không khó nhưng khá công phu ở tất cả các công đoạn từ khâu chọn nguyên liệu, sơ chế, chế biến và đồ bánh đến khi ra bánh thành phẩm, đòi hỏi sự nghiêm túc, tỉ mỉ, kiên trì và cả kinh nghiệm lâu năm của thợ làm bánh.

Một nguyên liệu đặc biệt không thể thiếu, làm nên nét riêng đặc trưng của bánh gai Tứ Trụ là lá gai. Cây lá gai nơi đây được trồng bên bờ sông Chu được phù sa bồi đắp tốt tươi, giàu dinh dưỡng, nó có hương thơm đặc trưng, dịu nhẹ mà không nơi nào có được. Trước tiên, lá gai hái về, chọn những lá lành lặn, người thợ tỉ mỉ tước phần cuống lá, gân xơ rồi đem phơi khô đến khi lá gai có một mặt mầu đen xẫm, một mặt mầu trắng xám là được. Lá gai khô đem bỏ vào nồi luộc thật kỹ, sau đó rửa sạch với nước rồi vắt khô, nghiền mịn và nấu với mật mía. Trước đây, người thợ thường bỏ lá gai vào cối giã nhuyễn, lá gai giã càng mịn thì bánh càng ngon. Ngày nay khi áp dụng công nghệ, người dân thường nghiền lá để tăng hiệu quả. Làm nhân bánh cũng là khâu vô cùng quan trọng, quyết định đến sự thơm ngon, hấp dẫn của bánh. Nhân bánh được làm từ đậu xanh, cùi dừa nạo sợi, đường và thịt lợn nạc. Đậu xanh phải là những hạt căng tròn, đều hạt được chọn lọc công phu, đem ngâm với nước cho tróc vỏ rồi nấu chín, nhưng phải khéo léo nấu để đậu không bị nhão hoặc khô quá. Ngoài ra còn cho thêm vài giọt tinh dầu chuối để bánh có mùi vị hấp dẫn. Để bánh được ngon, người ta dùng gạo nếp cái hoa vàng cán thành bột, bởi gạo nếp này thơm và rất dẻo. Bột lá gai sau khi nấu với mật mía, được pha chế với bột gạo nếp và mật mía theo tỉ lệ thích hợp rồi đem giã nhuyễn, tạo thành một thứ bột có màu đen bóng, đây là công đoạn quyết định đến chất lượng của bánh. Tỉ lệ pha chế mật mía phụ thuộc vào thời tiết, những người thợ giàu kinh nghiệm sẽ dùng mắt thường để nhận biết độ ngọt vừa đủ của bánh.

Trải qua hơn 600 năm, nghề làm bánh gai vẫn được lưu truyền và ăn sâu vào tiềm thức của người dân nơi đây. Nhờ luôn tuân thủ nghiêm ngặt quy trình sản xuất từ việc chuẩn bị nguồn nguyên liệu đến quá trình chế biến bảo đảm chất lượng để tạo ra chiếc bánh thơm ngon, bảo đảm an toàn vệ sinh thực phẩm. Đến nay, thương hiệu và lô gô “Bánh gai Tứ Trụ xã Thọ Diên” đã được Bộ Khoa học và Công nghệ công nhận và bảo hộ. Đặc biệt, Làng nghề bánh gai Tứ Trụ đã được công nhận là làng nghề truyền thống theo Quyết định số 203/QĐ-UBND ngày 21/1/2015. Năm 2016, bánh gai Tứ Trụ vinh dự được Chủ tịch UBND tỉnh cấp Bằng chứng nhận là một trong 10 sản phẩm hàng hóa tiêu biểu tỉnh Thanh Hóa. Năm 2019, cơ sở sản xuất bánh gai Lâm Thắm được xếp hạng 3 sao sản phẩm OCOP tại Quyết định số 5445/QĐ-UBND ngày 23/12/2019. Đây là cơ sở quan trọng để địa phương tiếp cận các cơ chế, chính sách hỗ trợ của Nhà nước và Chính phủ, trong việc khôi phục, bảo tồn và phát triển làng nghề. Đồng thời nơi đây cũng là một trong những điểm đến hấp dẫn trong hành trình về thăm vùng đất cố đô Thọ Xuân của khách du lịch.