Núi và đền Đồng Cổ (huyện Yên Định, Thanh Hóa) là danh thắng nổi tiếng với cảnh quan sơn thủy hữu tình và ngôi đền linh thiêng có lịch sử hàng nghìn năm. Núi Đồng Cổ (Tam Thai) gồm ba ngọn núi liền nhau, từ đỉnh núi có thể ngắm toàn cảnh sông Mã uốn lượn và vùng quê Yên Định. Đền Đồng Cổ là một trong những ngôi đền cổ nhất xứ Thanh, gắn với truyền thuyết thần Đồng Cổ – vị thần “Hộ dân bảo quốc” đã giúp Vua Hùng đánh giặc và được phong là Đồng Cổ Đại Vương. Trải qua các triều đại Lý, Trần, Lê, Nguyễn, đền luôn được triều đình coi trọng, là nơi tổ chức các nghi lễ quốc gia và còn lưu giữ nhiều sắc phong, thần tích quý. Hằng năm, lễ hội đền Đồng Cổ diễn ra vào ngày 14–15 tháng 3 âm lịch, thu hút đông đảo nhân dân và du khách. Với giá trị nổi bật về lịch sử, văn hóa và cảnh quan, núi và đền Đồng Cổ là điểm đến hấp dẫn, giúp du khách khám phá truyền thống dựng nước, giữ nước và đời sống tín ngưỡng lâu đời của dân tộc.

Núi và đền Đồng Cổ là điểm đến nổi tiếng đẹp bởi cảnh vật, sông núi hữu tình và sự linh thiêng của ngôi đền hàng nghìn năm tuổi. Theo sách Đại Nam nhất thống chí ghi chép: “Núi Đồng Cổ có tên nữa là Khả Lao ở cách huyện Yên Định 16 dặm về phía tây; núi nổi lên ba ngọn đá cao thấp liền nhau, như hình dáng ba vì sao, nên gọi là núi Tam Thai...". Từ trên đỉnh núi Tam Thai du khách có thể ngắm nhìn cảnh núi non và dòng sông Mã uốn khúc lượn quanh co. Bên dưới về phía tả dãy núi thon dài là đền Đồng Cổ trầm mặc dựa chân núi làm nền, lưng tựa vách đá.

Đền Đồng Cổ, huyện Yên Định là một trong những ngôi đền có lịch sử lâu đời nhất xứ Thanh. Hàng năm, vào ngày 14, 15 tháng 3 âm lịch, chính quyền địa phương tổ chức lễ hội đền Đồng Cổ để tưởng nhớ vị thần có công “Hộ dân bảo quốc”. Theo truyền thuyết, thần Đồng Cổ hay còn gọi là thần trống đồng, là vị thần được thờ ở đền Đồng Cổ thuộc núi Đồng Cổ (còn gọi là núi Khả Phong), tỉnh Thanh Hóa, thuộc Bộ Cửu Chân. Thần đã xin theo giúp Vua Hùng đánh giặc ở Hồ Tôn. Khi thắng trận trở về, Vua Hùng vào đền làm lễ tạ ơn, cho đúc trống đồng và phong cho thần là “Đồng Cổ Đại Vương". Đền được xây dựng từ thời Hùng Vương, bị thực dân Pháp phá hủy năm 1948. Đền Đồng Cổ suốt từ thời Lý, Trần, Lê, Nguyễn cho tới năm 1994 được ghi vào danh sách các đền chùa được triều đình công nhận và hàng năm vua phái các quan khâm mạng (thường là quan đầu tỉnh) thay vua về đây tế thần. Trước đây trong đền có 01 trống đồng lớn, nhưng đến thời Lê Mạt bị mất. Sang thời Tây Sơn, khoảng năm 1796, trấn thủ Thanh Hóa là Nguyễn Quang Bàn, đã cung tiến cho đền một trống đồng mà ông tìm thấy ở một bờ sông, ông có làm một bài tán khắc trên biển gỗ sơn son thiếp vàng kể lại sự việc cung tiến trống đồng. Đền Đồng Cổ là nơi diễn ra các nghi lễ của các triều đại vua chúa nước ta. Trong đền còn rất nhiều thần tích, sắc phong của các triều đại. Các vương triều Trần, Lê, Trịnh - Nguyễn vẫn duy trì các nghi thức quốc lễ tại đền Đồng Cổ ở Yên Định (Thanh Hóa) và phường Bưởi (Hà Nội).

Vẻ đẹp thiên nhiên cùng với những giá trị văn hóa – lịch sử to lớn của núi và đền Đồng Cổ không chỉ được ghi dấu trong những vần thơ được các tao nhân mặc khách ưu ái, mến mộ lưu lại mà còn được khẳng định trong tấm bia thời Tây Sơn do Tuyên công Nguyễn Quang Bàn (con vua Quang Trung) soạn năm 1802: “núi và đền Đồng Cổ là một di tích thiêng liêng hiển hách vào bậc nhất của tỉnh Thanh Hóa”. Bởi vậy, khi đến với di tích Núi và đền Đồng Cổ, du khách không chỉ được thưởng ngoạn không gian sơn thủy hữu tình với những câu chuyện nhuốm màu huyền thoại mà còn hiểu hơn khát vọng độc lập, hòa bình, tinh thần thượng võ và ý chí quật cường của cha ông ta trên hành trình dựng nước và giữ nước.